Nakładem Wydawnictwa C.H. Beck ukazała się książka „Służebność przesyłu. Metodyka prowadzenia i rozstrzygania spraw dla sędziów i pełnomocników” (seria Metodyki Becka, 2026) pod redakcją prof. dr. hab. Mariusza Załuckiego, sędziego Sądu Najwyższego. Jestem jednym z jej współautorów. Publikacja obejmuje stan prawny po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (P 10/16), który zmienił sytuację właścicieli gruntów z liniami energetycznymi, gazociągami i wodociągami.
W skrócie
- Służebność przesyłu (art. 3051–3054 Kodeksu cywilnego) obowiązuje od 3 sierpnia 2008 r. Daje przedsiębiorcy przesyłowemu tytuł do korzystania z cudzej nieruchomości, na której stoją jego urządzenia.
- Właściciel gruntu może żądać ustanowienia służebności za odpowiednim wynagrodzeniem, a za okres korzystania z gruntu bez tytułu prawnego – wynagrodzenia za bezumowne korzystanie.
- Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, uznał za niezgodną z Konstytucją wykładnię, która pozwalała przedsiębiorcom przesyłowym i Skarbowi Państwa zasiedzieć przed 3 sierpnia 2008 r. służebność gruntową o treści służebności przesyłu.
- Skutki tego wyroku dla spraw zakończonych i toczących się są sporne. Książka omawia je z perspektywy sądu i pełnomocników stron.
Czego dotyczy książka o służebności przesyłu
Publikacja łączy analizę materialnoprawną z metodyką prowadzenia postępowań. Autorzy omawiają konstytucyjną ochronę własności w sprawach przesyłowych, konstrukcję służebności przesyłu jako ograniczonego prawa rzeczowego, sposoby jej powstania, treść, zmianę i wygaśnięcie.
Dużą część książki zajmują poszczególne kategorie spraw sądowych:
- ustanowienie służebności przesyłu w postępowaniu nieprocesowym,
- zasiedzenie służebności przesyłu oraz służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu,
- wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości,
- odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości,
- zmiana i zniesienie służebności.
Osobne rozdziały dotyczą postępowania apelacyjnego, skargi kasacyjnej, skargi nadzwyczajnej i wznowienia postępowania, a także ugody, mediacji i skutków podatkowych. Praktyk znajdzie tam wskazówki, jak formułować żądania, zarzuty i wnioski dowodowe w sprawach o infrastrukturę przesyłową.
Autorzy publikacji
Redaktorem naukowym jest prof. dr hab. Mariusz Załucki, SSN. Współautorami są: dr Marek Antas, adw. dr Michał Chmielowski, prof. dr hab. Adam Doliwa, SSN dr Krzysztof Grzesiowski, dr Mateusz Mądel, dr Kacper Rożek, dr Szymon Rożek, adw. dr Szymon Solarski, dr Maciej Świder, dr hab. Kamil Zaradkiewicz i adw. Andrzej Zarzecki. W zespole są sędziowie Sądu Najwyższego, naukowcy i adwokaci, dlatego książka pokazuje sprawy przesyłowe zarówno od strony orzekania, jak i od strony prowadzenia sprawy klienta.
Co zmienił wyrok Trybunału Konstytucyjnego P 10/16
Przez lata Sąd Najwyższy dopuszczał zasiedzenie przez przedsiębiorstwa przesyłowe służebności gruntowej „o treści odpowiadającej służebności przesyłu”, także za okres sprzed wejścia w życie art. 3051–3054 k.c. W praktyce oznaczało to, że właściciel, na którego działce od dziesięcioleci stał słup lub biegł gazociąg, przegrywał spór o wynagrodzenie, bo przedsiębiorca wykazywał zasiedzenie.
Wyrokiem z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane jako podstawa takiego zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r., są niezgodne z Konstytucją. Wyrok opublikowano 14 stycznia 2026 r. w Orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (OTK-A 2026/1). Dzień później, 3 grudnia 2025 r., Trybunał wydał wyrok w sprawie SK 17/18, dotyczący możliwości wznowienia postępowania po wyrokach interpretacyjnych.
Praktyczne skutki obu orzeczeń pozostają przedmiotem sporu. Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że wyroki nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw, a sądy różnie oceniają dopuszczalność skarg o wznowienie postępowań zakończonych stwierdzeniem zasiedzenia. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zajęła w 2026 r. stanowisko w sprawie postulowanych zmian przepisów o zasiedzeniu służebności przesyłu. Właściciel gruntu, który planuje dochodzić roszczeń, musi więc liczyć się z tym, że wynik sprawy zależy od argumentacji przyjętej przez konkretny sąd.
Co ze sprawą III CZP 9/25 przed Sądem Najwyższym
Na rozstrzygnięcie tego samego problemu czekano także w Sądzie Najwyższym. W sprawie III CZP 9/25 przedstawiono składowi siedmiu sędziów pytanie, czy przed 3 sierpnia 2008 r. było dopuszczalne zasiedzenie na rzecz przedsiębiorcy służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Uchwała nie zapadła: postępowanie umorzono po cofnięciu skargi kasacyjnej, a postanowienie z 16 grudnia 2025 r. formalnie zamknęło sprawę. Brak uchwały oznacza, że sądy powszechne nie dostały wiążącej wykładni Sądu Najwyższego w tej kwestii. Książka analizuje konsekwencje tego stanu rzeczy dla praktyki.
Co mogą zrobić właściciele gruntów z urządzeniami przesyłowymi
Właściciel nieruchomości, na której znajdują się urządzenia przesyłowe, ma do dyspozycji kilka roszczeń. Ich wybór zależy od tego, czy przedsiębiorca ma tytuł prawny do korzystania z gruntu.
| Roszczenie | Podstawa | Kiedy ma zastosowanie |
|---|---|---|
| Ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem | art. 3052 § 2 k.c. | Gdy przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do korzystania z urządzeń. |
| Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie | art. 224–225 w zw. z art. 230 k.c. | Za okres, w którym przedsiębiorca korzystał z gruntu bez tytułu prawnego. |
| Odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości | przepisy o odpowiedzialności odszkodowawczej, zależnie od podstawy posadowienia urządzeń | Gdy urządzenia trwale ograniczają możliwość korzystania z gruntu lub jego zabudowy. |
Przed złożeniem wniosku trzeba ustalić, kiedy i na jakiej podstawie urządzenia posadowiono, czy toczyło się już postępowanie o zasiedzenie i czy przedsiębiorca nie dysponuje decyzją administracyjną lub umową. Od tych okoliczności zależy, które roszczenie ma szanse powodzenia i za jaki okres.
Dla kogo jest ta publikacja
Książka jest przeznaczona przede wszystkim dla sędziów, adwokatów, radców prawnych, notariuszy, referendarzy i aplikantów. Skorzystają z niej również przedstawiciele przedsiębiorstw przesyłowych i rzeczoznawcy majątkowi, którzy wyceniają wynagrodzenie za służebność i bezumowne korzystanie z gruntu. Pozostałe moje publikacje znajdują się w zakładce Publikacje. Publikację można kupić w Księgarni C.H. Beck.
Najczęściej zadawane pytania
Czy po wyroku TK P 10/16 każdy właściciel dostanie wynagrodzenie za słup na działce?
Nie. Wyrok dotyczy zasiedzenia za okres sprzed 3 sierpnia 2008 r. i nie przesądza wyniku konkretnej sprawy. Przedsiębiorca może mieć inny tytuł do gruntu, na przykład umowę lub decyzję administracyjną. Skutki wyroku są przy tym sporne, więc każdy przypadek wymaga analizy dokumentów i historii posadowienia urządzeń.
Czy można wznowić postępowanie, w którym sąd stwierdził zasiedzenie służebności?
Taka możliwość jest rozważana na podstawie wyroków TK P 10/16 i SK 17/18. Sądy różnie oceniają jednak dopuszczalność takich skarg, a na wniesienie skargi o wznowienie obowiązują terminy. Decyzję o wznowieniu warto podjąć szybko i po przeanalizowaniu akt zakończonej sprawy.
Czym różni się ustanowienie służebności przesyłu od wynagrodzenia za bezumowne korzystanie?
Ustanowienie służebności reguluje sytuację na przyszłość: przedsiębiorca uzyskuje tytuł do gruntu, a właściciel jednorazowe lub okresowe wynagrodzenie. Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie dotyczy przeszłości, czyli okresu, w którym przedsiębiorca korzystał z nieruchomości bez tytułu prawnego. Obu roszczeń można dochodzić niezależnie.
Kto ustala wysokość wynagrodzenia za służebność przesyłu?
Jeżeli strony się nie porozumieją, wynagrodzenie ustala sąd, zwykle na podstawie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Znaczenie mają między innymi powierzchnia pasa służebności, rodzaj urządzeń, przeznaczenie gruntu w planie miejscowym i stopień ograniczenia korzystania z nieruchomości.
Słup, linia lub gazociąg na Twojej działce?
Prowadzę sprawy o ustanowienie służebności przesyłu, wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości i zasiedzenie służebności przed sądami województwa śląskiego, w tym w Zabrzu, Gliwicach i Katowicach.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
